رهیافت‌های سیاسی و بین ‌المللی

رهیافت‌های سیاسی و بین ‌المللی

ژئوپلیتیک دالان زنگزور و بازتعریف موازنه قوا در قفقاز جنوبی: تهدیدها و فرصت‌های راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
رضا عابدی گناباد
استادیار گروه حقوق و علوم سیاسی، واحد نیشابور، دانشگاه آزاد اسلامی، نیشابور، ایران
10.48308/piaj.2026.243198.1848
چکیده
مقدمه و اهداف: منطقه قفقاز جنوبی به‌عنوان یکی از صفحات شطرنج ژئوپلیتیک اوراسیا، پس از تحولات نظامی ۲۰۲۳ و ورود به سال ۲۰۲۵، شاهد بازتعریف جدی ساختار موازنه قوا بوده است. پروژه «دالان زنگزور» که از بند نهم توافق آتش‌بس ۲۰۲۰ سرچشمه می‌گیرد و به دنبال اتصال سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان به نخجوان از طریق استان سیونیک ارمنستان است، اکنون با متغیر مداخله‌گر جدیدی یعنی طرح ایالات متحده تحت عنوان «جاده ترامپ برای صلح و رفاه» تلاقی یافته است. این طرح که با فرمان ریاست‌جمهوری در اوت ۲۰۲۵ رسمیت یافت، با واگذاری مدیریت کریدور به کنسرسیوم‌های غربی، آن را از یک مسیر ترانزیتی صرف به سازوکاری برای تغییر وضع موجود و خفگی ژئوپلیتیک ایران تبدیل کرده است. هدف این پژوهش، واکاوی پیامدهای این تلاقی بر منافع راهبردی جمهوری اسلامی ایران و چگونگی بازتعریف موازنه قوا در قفقاز جنوبی است. پرسش اصلی این است که پروژه دالان زنگزور در پیوند با طرح تریپ، چگونه موازنه قوای منطقه‌ای را بازتعریف می‌کند و چه راهبرد امنیتی را پیش روی ایران قرار می‌دهد؟ فرضیه پژوهش بر پایه رئالیسم تهاجمی آن است که این پروژه از یک مناقشه منطقه‌ای به ابزار هژمونیک برای موازنه‌سازی دوردست واشنگتن تغییر ماهیت داده و در صورت تحقق، به تضعیف موقعیت ترانزیتی ایران، تسهیل نفوذ ناتو و خفگی ژئوپلیتیک آن می‌انجامد. این مطالعه همچنین با نقد رویکردهای تدافعی موجود، ضرورت گذار به «موازنه‌سازی فعال» را تبیین می‌کند.

روش: این پژوهش بنیادی و کیفی، با روش تحلیل اسنادی و مطالعه موردی دالان زنگزور انجام شده است. چارچوب نظری آن «رئالیسم تهاجمی» جان مرشایمر است که رفتار قدرت‌ها را در نظام آنارشیک، حداکثرسازی قدرت نسبی و تلاش برای هژمونی منطقه‌ای تبیین می‌کند. داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای و با تمرکز بر اسناد رسمی پس از ۲۰۲۵، به‌ویژه سند ریاست جمهوری ایالات متحده و گزارش‌های راهبردی اندیشکده‌های بین‌المللی گردآوری شده‌اند. متغیر مستقل «پروژه دالان زنگزور» با ابعاد جغرافیایی، حقوقی-مدیریتی و اهداف بازیگران، متغیر وابسته «موازنه قوا و منافع راهبردی ایران» شامل نقش ترانزیتی، امنیت ملی و نفوذ سیاسی، و متغیر مداخله‌گر «طرح تریپ» به‌عنوان نرم‌افزار هژمونیک تشدیدکننده اثر دالان تعریف شده‌اند. بازه زمانی پژوهش، از جنگ دوم قره‌باغ (۲۰۲۰) تا توافقات جدید ۲۰۲۵ و پیامدهای آتی آن را در بر می‌گیرد.

یافته‌ها: تلاقی دالان زنگزور و طرح تریپ سه انتقال عمده در قدرت نسبی ایران پدید آورده است: نخست، انتقال کنترل ترانزیتی از مدل نظارتی روسیه به رگولاتوری غربی که مسیرهای جایگزین ایران به دریای سیاه را کانالیزه می‌کند؛ دوم، ورود مستقیم بازیگران فرامنطقه‌ای (ناتو) به مجاورت مرزهای شمالی ایران و تهدید امنیت ملی از طریق قطع ارتباط مرزی با ارمنستان و تحریک جریان‌های قوم‌گرا؛ و سوم، رقابت مستقیم کریدور میانی تحت حمایت غرب با کریدور شمال-جنوب ایران و تضعیف جایگاه ترانزیتی تهران. همچنین این پروژه با بین‌المللی‌سازی محیط امنیتی پیرامون ایران و تبدیل واشنگتن به تنظیم‌گر اصلی کریدور، رویکرد صرفاً هشدارهای مرزی را ناکافی ساخته است. این تحولات تراژدی سیاست قدرت‌های بزرگ را بازتاب می‌دهد که ایران به‌عنوان یک قدرت وضع‌موجود را ناگزیر به موازنه‌سازی بیرونی و درونی می‌کند.

نتیجه‌گیری: بقای منافع ایران در گرو گذار از رویکرد تدافعی کنونی به راهبرد «موازنه‌سازی فعال» است. این راهبرد بر سه محور استوار است: موازنه‌سازی نامتقارن سه‌جانبه با هند و ارمنستان برای ترمیم قدرت ژئواکونومیک ایران در برابر کنسرسیوم غربی؛ دیپلماسی شکاف‌انداز در ائتلاف غرب با بهره‌برداری از شکاف میان منافع مسکو و واشنگتن (که حذف کامل روسیه را دنبال می‌کند)؛ و موازنه‌سازی داخلی از طریق مدل تهاتر انرژی-امنیت با ارمنستان برای تثبیت اقتصادی در جنوب ارمنستان و دورزدن محدودیت‌های تحریمی. بدین‌سان، ایران می‌تواند منطق بازی را از «دفاع از مرز» به «تغییر هزینه بازی برای رقیب» تغییر داده و از بحران ژئوپلیتیکی پیش‌رو عبور کند.
کلیدواژه‌ها
دالان زنگزور
قفقاز جنوبی
رئالیسم تهاجمی
ایران

عنوان مقاله English

The Geopolitics of the Zangezur Corridor and Redefining the Balance of Power in the South Caucasus: Strategic Threats and Opportunities for Iran

نویسنده English

reza abedi gonabad
Assistant Professor, Department of Law and Political Science, Nishapur Branch, Islamic Azad University, Nishapur, Iran
چکیده English

Introduction: The South Caucasus, a pivotal geopolitical chessboard in Eurasia, has faced a profound redefinition of its balance of power following the 2023 military shifts and the onset of 2025. The “Zangezur Corridor” project, rooted in Article 9 of the 2020 ceasefire and designed to connect mainland Azerbaijan to Nakhchivan via Armenia’s Syunik Province, has now intersected with a new intervening variable: the United States’ “Trump Road for Peace and Prosperity” initiative, formalized by Presidential Determination in August 2025. By transferring corridor management to Western consortiums, this plan has transformed a mere transit route into a mechanism for altering the status quo and imposing geopolitical suffocation on Iran. This study aims to examine the consequences of this intersection for Iran’s strategic interests and the redefinition of the regional balance of power. The central question is: How does the Zangezur Corridor, in conjunction with the TRIP plan, redefine the regional balance of power, and what security strategy should Iran adopt? By critiquing existing defensive approaches, the study also underscores the imperative of transitioning to an “active balancing” strategy.

Methods: This is a fundamental, qualitative study employing documentary analysis and a case study of the Zangezur Corridor. The theoretical framework is John Mearsheimer’s offensive realism, which explains power behavior in an anarchic system as the pursuit of relative power maximization and regional hegemony. Data were collected through library research, focusing on official post-2025 documents, notably the U.S. Presidential Determination and strategic reports from leading international think tanks. The independent variable is the “Zangezur Corridor project” (encompassing geographical, legal-managerial dimensions and actors’ goals); the dependent variable is “the balance of power and Iran’s strategic interests” (transit role, national security, political influence); and the intervening variable is the “TRIP plan,” acting as hegemonic software that amplifies the corridor’s impact. The timeframe spans from the Second Nagorno-Karabakh War to the new agreements of 2025 and their future implications.

Results and Discussion: The findings indicate that the Zangezur Corridor-TRIP intersection has generated three major shifts in Iran’s relative power: first, a transfer of transit control from the Russian supervisory model to Western regulatory oversight, channeling Iran’s alternative routes to the Black Sea; second, the direct entry of extra-regional actors near Iran’s northern borders, threatening national security through the severance of the border with Armenia and stimulation of ethno-nationalist currents; and third, direct competition between the Western-backed Middle Corridor and Iran’s North-South Corridor, undermining Tehran’s transit standing. Moreover, by internationalizing the security environment around Iran and making Washington the primary corridor regulator, the project renders a mere border-warning approach insufficient. Within the offensive realism framework, these developments mirror the tragedy of great power politics, forcing Iran as a status-quo power to engage in external and internal balancing.

Conclusions: The article concludes that safeguarding Iran’s interests hinges on transitioning from the current defensive posture to an “active balancing” strategy. This strategy rests on three pillars: asymmetric trilateral balancing with India and Armenia to restore Iran’s geo-economic power against the Western consortium; wedge-driving diplomacy within the Western coalition by exploiting the rift between Moscow and Washington (which seeks Russia’s complete exclusion); and internal balancing via an energy-security barter model with Armenia to consolidate an economic foothold in southern Armenia while circumventing sanctions. In this way, Iran can shift the game’s logic from “defending the border” to “raising the cost for the rival” and navigate the unfolding geopolitical crisis.

کلیدواژه‌ها English

Zangezur Corridor
South Caucasus
Aggressive Realism
Iran
-   بیلیس، جان و استیو، اسمیت (1388)، جهانی شدن سیاست؛ روابط بین‌الملل در عصر نوین، ترجمه ابوالقاسم راه‌چمنی، تهران: ابرار معاصر.
-   حسین‌زاده، وحید، گلمحمدی، ولی و نصیری لتوم، بهزاد (1405)، «ایران و کریدورهای منطقه قفقاز؛ فرصت‌ها و چالش‌ها». رهیافت‌های سیاسی و بین ‌المللی، 18(1)، 94-116. 10.48308/piaj.2026.242830.1829
-   دوئرتی، جیمز و فالتزگراف، رابرت (1388)، نظریه‌های متعارض در روابط بین‌الملل، ترجمه وحید بزرگی و علیرضا طیب، تهران، نشر قومس.
-   رضاپور، دانیال (1404)، «الگوی روابط جمهوری اسلامی ایران و ارمنستان در منطقه قفقاز جنوبی». فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، 31(130)، 169-171.
-   سلیمی، حسین (1384)، «دولت مجازی یا واقع‌گرایی تهاجمی؛ بررسی مقایسه‌ای نظریه‌ی ریچارد روزکرنس و جان مرشایمر»، مجله‌ پژوهش حقوق و سیاست، ‌ (17)، 42-19.
-   طاهری، ابراهیم (1404)، «سیاست خارجی قدرت‌های نوظهور: ایران در آسیای مرکزی و قفقاز». فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، (2)، 117-146. https://doi.org/10.22034/ca.2025.729394
-   قوام، عبدالعلی (1384)، روابط بین‌الملل: نظریه‌ها و رویکردها، تهران: سمت.
-   مشفق، زهرا (1401)، «پیامدهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی اجرای مسیر زنگه‌زور بر امنیت اقتصادی ایران». ماهنامه علمی امنیت اقتصادی، 10(10)، 41-48.
-   موسوی شهیدی، مهدی، وحدانی‌نیا، ولی‌اله و حسینی، ناصر (1403)، «ایران در آستانه یک تقاطع ژئوپلیتیک: چالش‌های ناشی از سناریوی محتمل کریدور زنگزور». آینده‌پژوهی دفاعی، 9(35)، 1-25. 10.22034/dfsr.2025.2047082.1856
-   نوری، علیرضا‌ (1399)، «چالش نظم هژمونیک، ثبات و موازنه در خاورمیانه؛ فرصت‌ها برای ایران و روسیه». رهیافت‌های سیاسی و بین ‌المللی، 11(4)، 77-108. 10.29252/piaj.2020.99962
-   یورگنسن، کنودایریک (1402)، درآمدی نو به نظریه‌های روابط بین‌الملل، ترجمه وحید بزرگی، تهران: جوینده.
References
-   Avdaliani, Emil (2025), Trump’s Road TRIPP Delivers a Deal, The Center for European Policy Analysis (CEPA). https://cepa.org/article/trumps-road-tripp-delivers-a-peace-deal/ (accessed by 9 Dec 2025)
-   Baylis, John. & Steve, Smith (2009), Globalization of Politics, International Relations in the New Age. Tehran: Abrar-e Moaser. [In Persian]
-   Brzezinski, Zebigniyev (1997), The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives. New York: Basic Books.
-   Center of Analysis of International Relations (2025), “TRIPP Zangezur Corridor: Strategic Link for Trade, Transit, and Regional Growth”. AIR Center Report.
-   Dougherty, James & Pfaltzgraff, Robert (2009), Contending Theories of International Relations (Vahid Bozorgi and Alireza Tayyeb, Trans.). Tehran: Ghomes Publications. (Original work published earlier). [In Persian]
-   De La Garanderie, Martin (2025), “TRIPP: A Genuine Path to Peace Between Armenia and Azerbaijan?”, Le Monde Diplomatique. https://ras-nsa.ca/tripp-a-genuine-path-to-peace-between-armenia-and-azerbaijan/ (accessed by 9 Dec 2025)
-   Elman, Colin (1996), “Horses for Courses: Why Not Neorealist Theories of Foreign Policy?”, Security Studies 6, 7–53. https://doi.org/10.1080/09636419608429297
-   Executive Office of the President (2025), Establishing a Trump Route for International Peace and Prosperity Working Group (Presidential Determination No. 2025-09). White House.  https://www.federalregister.gov/documents/2025/08/15/2025-15683/establishing-a-trump-route-for-international-peace-and-prosperity-working-group (accessed by 9 Dec 2025)
-   Eastern European and Transatlantic Network (EETN) (2026), Iran's Strategic Recalibration in the South Caucasus after the 2025 Washington Agreement and the 2026 Israeli American Intervention. Carleton University.
-   European Policy Centre (EPC) (2025), American power play in the South Caucasus. EPC Geopolitical Briefing.
-   Frankel, Benjamin (1996), “Restating the Realist Case: An Introduction”. Security Studies 5, xiv–xx.
-   Gilpin, Robert (1981), War and Change in World Politics. New York: Cambridge University Press.
-   Giuashvili, Teona (2025), The Changing Face of the South Caucasus, LSE IDEAS, pp. 1-22; available at: https://www.lse.ac.uk/ideas/Assets/Documents/updates/2025-SU-SCaucasus-WEB-03.pdf(accessed by 9 Dec 2025)
-   Ghavam, Abdolali (2005), International Relations: Theories and Approaches. Tehran: SAMT. [In Persian]
-   Hosseinzadeh, Vahid, Golmohammadi, Vali, and Nasiri Lotum, Behzad‌ (2026), Iran and the Caucasus Regional Corridors: Opportunities and Challenges. Political and International Approaches, 18(1), 94-116. [In Persian]
-   Jervis, Robert (1999), “Realism, Neoliberalism, and Cooperation: Understanding the Debate”. International Security 24, 42–63.
-   Jørgensen, Knud Erik (2023), A New Introduction to International Relations Theories (Vahid Bozorgi, Trans.). Tehran: Juyandeh. (Original work published earlier). [In Persian]
-   Krikorian, Onnik James (2025), Strategic Snapshot: Implications of Peace Between Armenia and Azerbaijan / U.S. Role in Armenia–Azerbaijan Transit Corridor Sparks Controversy. The Jamestown Foundation; available at: https://jamestown.substack.com/p/us-role-in-armenia-azerbaijan-transit (accessed by 9 Dec 2025)
-   Koolaee, Elaheh. and Rashidi, Ahmad (2024), “The Zangezur Corridor and Threats to the Interests of the Islamic Republic of Iran in the South Caucasus”. Caucasus Analytical Digest, 136, 3-6.
-   Labs, Eric J (1997), “Beyond Victory: Offensive Realism and the Expansion of War Aims”. Security Studies 6, 1–49. https://doi.org/10.1080/09636419708429321
-   Lemke, Douglas (2004), “Great Powers in the Post-Cold War World: A Power Transition Perspective”. In Thazha Varkey Paul, James J. Wirtz, and Michel Fortmann (eds.) Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century. Stanford: Stanford University Press, 52–75.
-   Lynn-Jones, Sean M., Miller, Steven E., & Brown, Michael E (1995), The Perils of Anarchy: Contemporary Realism and International Security. Cambridge: MIT Press.
-   Mearsheimer, John (2001), The Tragedy of Great Power Politics. New York: W.W. Norton.
-   Mousavi Shidi, Mahdi‌, Vahdaninia,Valiollah. and Hosseini, Naser (2025), “Iran on the Brink of a Geopolitical Crossroads: Challenges Arising from the Probable Scenario of the Zangezur Corridor”. Defensive Future Studies, 9(35), 1-25. doi: 10.22034/dfsr.2025.2047082.1856 [In Persian]
-   Moshfeq, Zahra (2022), “The Geopolitical and Geo-Economic Consequences of the Zangezur Corridor's Implementation on Iran's Economic Security”. Scientific Monthly "Economic Security," 10(10), 41-48. [In Persian]
-   Najafov, Zafar Nuri. (2025), “New Geopolıtıcal Features of the South Caucasus Regıon”. Social Development and Security, 15(6), 70-79. https://doi.org/10.33445/sds.2025.15.6.7
-   Novikova, Gayane (2021), “Significant Shifts in the Geopolitics of the South Caucasus”. European Security and Defence. 9, 47-49.
-   Noori, Alieza (2020), “The challenge to Hegemonic Order, Stability and Balance in the Middle East; Opportunities for Iran and Russia”. Political and International Approaches, 11(4), 77-108.  [In Persian]
-   Organski, Abramo Fimo Kenneth (1968), World Politics, New York: Knopf.
-   Pashinyan, Nicol (2023), “Speech at the "Crossroads of Peace" forum”. Government of Armenia. Available at: https://www.primeminister.am/en/press-release/item/2023/10/18/Nikol-Pashinyan-Tbilsi-Silk-Road-Forum/ (accessed by 9 Dec 2025)
-   Rezapour, Danial (2025), “The pattern of relations between the Islamic Republic of Iran and Armenia in the South Caucasus region”. ‍Central Asia and The Caucasus Journal, 31(130), 169-171. [In Persian]
-   Sukiasyan, Narek (2025), “A TRIPP Toward Peace Through Armenia’s Highlands?”, EVN Report. https://www.gmfus.org/news/tripp-toward-peace-through-armenias-highlands (accessed by 9 Dec 2025)
-   Snyder, Glenn H (2002), “Mearsheimer’s World – Offensive Realism and the Struggle for Security”. International Security 27, 149–73.
-   Salimi, Hossein (2005), “Virtual state or offensive realism‌, International Military‌”, foreign policy. Public Law Researsh, 7(17), 19-43. [In Persian]
-   Taliaferro, Jeffrey W (2000/01), “Security Seeking under Anarchy: Defensive Realism Revisited”. International Security, 25, 128–61.
-   Taheri, Ebrahim (2025), Foreign Policy Strategies of Emerging Powers: A Case Study of Iran in Central Asia-Caucasus and Southwest Asia. ‍Central Asia and The Caucasus Journal, 2, 117-146. [In Persian]
-   Von‌Essen, Hugo (2023), “Azerbaijan’s Uncertain Geopolitical Rise in a South Caucasus Maelstrom”, SCEEUS Report No. 17, 1-24.
-   Zakaria, Fareed (1998), From Wealth to Power: The Unusual Origins of America’s World Role. Princeton: Princeton University Press.