رهیافت‌های سیاسی و بین ‌المللی

رهیافت‌های سیاسی و بین ‌المللی

نه به پترنالیسم؛ نه به دموکراسی: از نظریه سیاسی فارابی تا نظریه سیاسی جمهوری اسلامی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
مهدی عطار کاشانی
سطح چهار فقه و اصول و دکترای فلسفه حقوق، حوزه علمیه قم، قم، ایران.
10.48308/piaj.2026.243191.1851
چکیده
مقدمه و اهداف: با وجود اهمیت نظریه سیاسی جمهوری اسلامی، نسبت میان بُعد اسلامیت و مردمی‌بودن آن و نیز جایگاه مردم، ولی‌فقیه و نهادهای حاکمیتی همچنان نیازمند تبیین دقیق و منسجم است؛ زیرا فقدان پشتوانه نظری کافی می‌تواند به برداشت‌های متفاوت و نوسان در رویکردهای حکمرانی منجر شود. از سوی دیگر، بهره‌گیری از میراث فلسفه سیاسی اسلام، به‌ویژه اندیشه سعادت‌گرایانه فارابی، می‌تواند زمینه‌ای مناسب برای بازخوانی و تحلیل الگوی سیاسی جوامع اسلامی فراهم آورد. بر این اساس، هدف مقاله حاضر آن است که با بررسی و مقایسه نظریه سیاسی فارابی و نظریه سیاسی جمهوری اسلامی، شاخص‌ها، ابعاد و مبانی نظری این نظام سیاسی را تبیین کرده و نقش مردم را در این نظریه سیاسی روشن‌تر سازد.

روش: روش پژوهش این مقاله از حیث گردآوری داده‌ها، اسنادی ـ کتابخانه‌ای و از حیث شیوه تحلیل، توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است. بدین منظور، ابتدا مبانی و مؤلفه‌های اصلی نظریه سیاسی فارابی با اتکا به آثار وی و نیز منابع معتبر پژوهشی استخراج و صورت‌بندی شده، سپس این مؤلفه‌ها با مبانی نظری جمهوری اسلامی ایران در حوزه نسبت اسلامیت و جمهوریت، نقش مردم و نسبت ایشان با ولی فقیه مقایسه و تحلیل شده‌اند. در این فرایند، تلاش شده است با تکیه بر تحلیل مفهومی و مقایسه ساختاری الگویی دقیق‌تر برای تبیین نظریه سیاسی جمهوری اسلامی ارائه گردد.

یافته‌ها: فارابی به عنوان یکی از بزرگترین فیلسوف اسلامی قائل به مدینه فاضله، تلاش جدی‌ای کرده تا نقش مردم را در حاکمیت مدینه فاضله ترسیم کند و با طرح نظریه تعاون اجتماعی، در نقطه مقابل پترنالیسم کلاسیک، حکومت را ابزار دست مردم قرار دهد و نه بالعکس. همچنین با نفی نظام دموکرات به عنوان یکی از اقسام نادان شهر ، دموکراسی را ناشی از بی‌خردی دانسته است. از توضیحات فارابی مشخص می‌شود که منظور او از جامعه دموکرات، چیزی شبیه جوامع لیبرال دموکرات در دنیای مدرن است.

نظام جمهوری اسلامی هم از طرفی می‌خواهد حاکمیت اراده الهی را در نظریه سیاسی خود جای دهد و از سوی دیگر صاحب اختیار حکومت را مردم بداند. این نظریه سیاسی از طرفی برای حفظ وجه اسلامیت خود روی نظریه ولایت فقیه تمرکز می‌کند و خود را به پترنالیسم نزدیک می‌کند و ازجانب دیگر نقش مردم را پررنگ می‌کند و خود را به دموکراسی نزدیک می‌نماید. با این همه این اصرار وجود دارد که وجه جمهوریتِ جمهوری اسلامی بر گرفته از نظامات دموکراتیک مدرن نیست و مأخوذ از مفاد دین اسلام و برخی آیات قرآن کریم مانند آیه «یُؤمِنُ بِاللهِ وَ یُؤمِنُ لِلمُؤمِنین» (توبه، 61) است. در این نظریه پایه اِعمال مشروعیت سیاسی مردم هستند و این امر باعث می‌شود تا از حکومت‌های پترنال فاصله بگیرد. لذا این تقریر از نظریه سیاسی جمهوری اسلامی با نظریاتی مثل مقبولیت-مشروعیت یا امت-امامت تفاوت آشکاری دارد.

نتیجه گیری: در این مقاله این فرضیه اثبات شده است که اولاً نظریه سیاسی فارابی با نظریه سیاسی جمهوری اسلامی نزدیک است و ثانیاً این نظریه نه با پترنالیسم و نه با دموکراسی سازگاری نداشته و خود یک نظریه مستقل و با تبیینی خاص به حساب می-آید که می‌توان آن را حاکمیت الهی مردم محور نامید.
کلیدواژه‌ها
نظریه سیاسی
جمهوری اسلامی
فارابی
پترنالیسم
دموکراسی

عنوان مقاله English

Neither Paternalism nor Democracy: From al-Farabi’s Political Theory to the Political Theory of the Islamic Republic

نویسنده English

Mahdi Attar Kashani
Level four in Jurisprudence and Principles of Jurisprudence & Ph.D in philosophy of law, Qom Seminary, Qom, Iran.
چکیده English


Extended Abstract
Introduction: Despite the central importance of the political theory underlying the Islamic Republic, the precise relationship between its Islamic and republican dimensions—as well as the structural positions of the public, the Wali al-Faqih (Jurist Guardian), and governing institutions—still requires rigorous theoretical elucidation. The absence of a consolidated conceptual foundation often leads to divergent and conflicting interpretations of governance. Islamic political philosophy, particularly al-Farabi’s eudaimonistic (felicity-oriented) thought, offers a valuable analytical framework for re-examining authority models in contemporary Islamic societies. Accordingly, this article compares al-Farabi’s political theory with the constitutional theory of the Islamic Republic of Iran to clarify its core indicators, dimensions, and philosophical foundations, with a special emphasis on the political agency of the people.
Method: This study utilizes a library-based documentary method for data collection and employs a descriptive-analytical framework with a comparative approach for data analysis. First, the primary components of al-Farabi’s political theory are extracted from his canonical works and authoritative scholarly commentaries. These components are then systematically compared with the theoretical foundations of the Islamic Republic of Iran, specifically examining the nexus between its Islamic character and republicanism, the structural role of the public, and their institutional relation to the Wali al-Faqih. Through conceptual analysis and structural comparison, the study aims to formulate a more coherent model to explain the political architecture of the Islamic Republic.
Results and Discussion: Al-Farabi, as a foundational Islamic philosopher and the theorist of the virtuous city (al-Madina al-Fadila), explicitly addressed the role of the populace in political life. By proposing the theory of social cooperation, he posited that government exists to serve the people and facilitate their human perfection, rather than viewing the citizenry as a mere instrument of state power. In this respect, his framework distances itself from classical paternalism. Concurrently, he rejected democracy (al-Madina al-Jama'iyya) as a variant of the ignorant city (al-Madina al-Jahiliyya), viewing it as an order rooted in irrational, unbridled desires. Interestingly, his characterization of the democratic city closely resembles modern liberal-democratic societies: citizens are legally free and equal, hierarchical superiority is rejected, desires are pluralistic, and society is highly factionalized. In such a city, the ruler is selected based on popular will, and his authority is perceived as entirely dependent on public choice.” The Islamic Republic similarly attempts to synthesize divine sovereignty with popular participation in governance. On the one hand, it emphasizes Islamic authority through the doctrine of Wilayat al-Faqih, which critics argue aligns it with paternalism. On the other hand, by stressing public participation and popular mandate in the actualization of governance, it diverges from purely paternalistic models. Crucially, it does not define its republican dimension as an emulation of modern Western democracy, but as an orientation rooted in Islamic epistemology and Qur’anic principles, such as: “He believes in Allah and has faith in the believers” (Qur’an 9:61). Within this framework, the populace is not merely a symbolic entity; rather, public allegiance constitutes the basis for the operationalization of political legitimacy. Consequently, this model differs from reductionist interpretations such as the strict "divine legitimacy vs. popular acceptance" binary or conventional "Ummah–Imamate" paradigms.
Conclusion: This article demonstrates that al-Farabi’s political philosophy shares deep structural affinities with the political theory of the Islamic Republic. This shared paradigm is compatible neither with classical paternalism nor with modern liberal democracy. Instead, it represents an independent, distinct model of governance that can be conceptually defined as people-centered divine sovereignty.
Keywords: Political theory; Islamic Republic; al-Farabi; paternalism; democracy.

کلیدواژه‌ها English

Political Theory
Islamic Republic
Al-Farabi
Paternalism
Democracy
-     قرآن کریم.
-     ابن سینا، حسین بن عبد الله (1381)، الإشارات و التنبیهات، محقق: زارعی، مجتبی، قم: ب‍وس‍ت‍ان‌ ک‍ت‍اب‌(مرکز النشر التابع لم‍ک‍ت‍ب‌ الإع‍لام‌ الإس‍لامی‌‌)
-     ابن سینا، حسین بن عبدالله (1427)، کتاب المجموع أو الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، تحقیق و تقدیم: صالح، د. محسن، بیروت: دارالهادی.
-     ابن شعبه حرانى، حسن بن على (1404)، تحف العقول عن آل الرسول صلى الله علیه و آله. قم: جامعه مدرسین.
-     اثیمی، حمیدرضا (1395)، ماهیت جرم و توجیه کیفر در فلسفه ی افلاطون، رساله دکتری دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
-     امام خمینی، سید روح الله (1392)، کتاب البیع. تهران: مؤسسة تنظم و نشر آثار امام خمینی(ره).
-     امام خمینى، سید روح‌الله (1392)، ولایت فقیه(حکومت اسلامى)، تهران: موسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
-     جوادی، محسن (1382)، تحلیل و نقد نظریه سعادت فارابی، مجله نامه مفید، شماره 39، B2n.ir/f95157
-     خاتمی، سیدمحمد (1393)، مردم‌سالاری مورد نظر ما. ماهنامه سخن ما. شماره1.
-     خاتمی، سیدمحمد (1402)، متاسفانه اولین بار من از مفهوم مردم سالاری دینی استفاده کردم! https://roozno.com/fa/amp/news/564808
-     خامنه­ای، سیدعلی (1378)، سخنرانی مراسم سالگرد رحلت امام خمینی(ره). https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2955
-     خامنه­ای، سیدعلی (1380)، سخنرانی مراسم سالگرد رحلت امام خمینی(ره). https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3068
-     خامنه­ای، سیدعلی (1381)، سخنرانی مراسم سالگرد رحلت امام خمینی(ره). https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3126
-     خامنه­ای، سیدعلی (1382)، سخنرانی مراسم سالگرد رحلت امام خمینی(ره). https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3180
-     خامنه­ای، سیدعلی (1383)، سخنرانی مراسم سالگرد رحلت امام خمینی(ره). https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3233
-     خامنه­ای، سیدعلی (1386)، سخنرانی مراسم سالگرد رحلت امام خمینی(ره). https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3387
-     خامنه­ای، سیدعلی (1402)، سخنرانی مراسم سالگرد رحلت امام خمینی(ره). https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=53047
-     داوری اردکانی، رضا (1392)، فرهنگ، خرد و آزادی، تهران: انتشارات سخن.
-     دوبنوا، آلن (1372)، ژرف اندیشی در مفهوم دموکراسی، ترجمه نادرزاده، بزرگ، مجله اطلاعات سیاسی–اقتصادی، شماره71و72 ‎صفحات 39-46.
-     دیلمی، حسن بن محمد (1370)، إرشاد القلوب. قم: الشریف الرضی.
-     شریف رضی، محمد بن حسین (1407)، نهج البلاغة. قم: مؤسسة دارالهجره.
-     شهید صدر، محمدباقر (1421)، المدرسة الإسلامیّة(موسوعة الشهید السید محمدباقر الصدر ج 5)، قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصّصیّة للشهید الصدر.
-     شیخ صدوق، ابن بابویه، محمد بن على (1395)، کمال الدین و تمام النعمة. تهران: انتشارات اسلامیه.
-     صفار، محمد بن حسن (1404)، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّى الله علیهم. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
-     طباطبایى، محمدحسین (1390)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
-     طوسى، محمد بن الحسن (1407)، تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان). تهران: دارالکتب الإسلامیه.
-     عامری، ابوالحسن (1398)، السعادة و الإسعاد فی سیرة الإنسانیة، چاپ اول، قم: آیت اشراق.
-     عطار کاشانی، مهدی (1404)، مدل قانونگذاری در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران بر پایۀ نظریۀ ‏ولایت مطلقۀ فقیه خارج از چارچوب احکام شرعی، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، 55(2)، 1429-1454. doi: 10.22059/jplsq.2024.359151.3315
-     فارابی، محمد بن محمد (1364)، فصول منتزعة، محقق فوزی متری نجار. تهران: مکتبة الزهراء.
-     فارابی، محمد بن محمد (1413)، تحصیل السعادة (الأعمال الفلسفیة). بیروت: دار المناهل.
-     فارابی، محمد بن محمد (1991)، الملة‌ و نصوص‌ أخری، مصحح: مهدی، محسن، بیروت: دار المشرق.
-     فارابی، محمد بن محمد (1995)، آراء اهل المدینة الفاضلة. شارح علی بو ملحم. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
-     فارابی، محمد بن محمد (1996)، السیاسة المدنیة. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
-     فرح بخش، مجتبی (1392)، جرم انگاری فایده گرایانه؛ جستاری در فلسفه حقوق کیفری، چاپ اول، تهران: نشر میزان.
-     کانت، امانوئل (1370)، روشنگری چیست؟ در پاسخ یک پرسش، مترجم: فولادپور، همایون، مجله کلک، شماره 22.
-     کانت، ایمانوئل (1392)، اصول و مبانی حق سیاسی، برگرفته از فلسفه حقوق بشر، هیدن، پاتریک، ترجمه و تحقیق علیمیرزایی، رضا، یوسفی، مهدی، چاپ اول، تهران: نشر مخاطب.
-     کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق (1407)، الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
-     لک زایی، شریف (1390)، مشروعیت مقبولیت! نشریه زمانه. شماره 100.
-     مدرس اصفهانی، میر محمد تقی(بی­تا)، وجیزه فی بیان الضابط بین الحق و الحکم. چاپخانه سنگی آقامیرزا عبدالرحیم علمی.
-     مصباح یزدی، محمدتقی (1388)، مردم سالاری دینی و نظریه ولایت فقیه. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
-     مصباح یزدی، محمدتقی (1397)، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
-     منسوب به على بن موسى (علیه السلام) (1406)، الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا علیه السلام. مشهد: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
-     مهاجرنیا، محسن (1380)، اندیشه سیاسی فارابی، بوستان کتاب؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
-     نورى، حسین بن محمد تقى (1408)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
References
-    The Holy Qur'an.
-    Al-‘Amiri, Abul Hasan (2019), Al-Sa‘adah wa al-Is‘ad fi Sirat al-Insaniyyah. 1st Edition. Qom: Ayat-e Ishraq.[In Arabic]
-    Al-Farabi, Muhammad ibn Muhammad (1985), Fusul Muntaza‘a. Edited by Fawzi Mitri Najjar. Tehran: Maktabat al-Zahra. [In Arabic]
-    Al-Farabi, Muhammad ibn Muhammad (1991), Al-Millah wa Nusūs Ukhra. Edited by Mohsen Mahdi. Beirut: Dar al-Mashriq. [In Arabic]
-    Al-Farabi, Muhammad ibn Muhammad (1992), Tahsil al-Sa‘adah (Philosophical Works). Beirut: Dar al-Manahil. [In Arabic]
-    Al-Farabi, Muhammad ibn Muhammad (1995), Ara’ Ahl al-Madinah al-Fadilah. Commentary by Ali Bou Malham. Beirut: Dar wa Maktabat al-Hilal. [In Arabic]
-    Al-Farabi, Muhammad ibn Muhammad (1996), Al-Siyasah al-Madaniyyah. Beirut: Dar wa Maktabat al-Hilal. [In Arabic]
-    Al-Kulayni, Muhammad ibn Ya‘qub ibn Ishaq (2026), Al-Kafi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. [In Arabic]
-    Al-Nuri, Husayn ibn Muhammad Taqi (1988), Mustadrak al-Wasa’il wa Mustanbat al-Masa’il. Qom: Ahl al-Bayt Foundation. [In Arabic]
-    Al-Saffar, Muhammad ibn Hasan (2025), Basa’ir al-Darajat fi Fada’il Aal Muhammad (Peace be upon them), Qom: Ayatollah Mar‘ashi Najafi Library. [In Arabic]
-    Al-Sharif al-Radi, Muhammad b. al-Husayn (1986), Nahj al-Balāghah. Qom: Muʾassasat Dār al-Hijrah. [In Arabic]
-    Al-Tusi, Muhammad ibn al-Hasan (2026), Tahdhib al-Ahkam. Edited by Khurasan. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. [In Arabic]
-    Assemi, Hamidreza (2016), The Nature of Crime and Justification of Punishment in Plato's Philosophy. PhD Dissertation, University of Tehran, Faculty of Law and Political Science. [In Persian]
-    Attar Kashani, Mahdi (2025), The Legislative Model in the Legal System of the Islamic Republic of Iran Based on the Theory of Absolute Guardianship of the Jurist Beyond the Framework of Sharia Rulings.  Quarterly Journal of Public Law Studies, University of Tehran, 55(2), pp. 1429–1454. [In Persian] doi:10.22059/jplsq.2024.359151.3315
-    Attributed to Ali ibn Musa al-Ridha (Peace be upon him) (1986), Al-Fiqh al-Mansub ila al-Imam al-Ridha (PBUH). Mashhad: Ahl al-Bayt Foundation. [In Arabic]
-    Brennan, J. (2016), Against democracy. Princeton University Press.
-    Cass Sunstein & Richard Thaler (2003), Libertarian Paternalism, The American Economic Review, Vol. 93, No. 2, Papers and Proceedings of the One Hundred Fifteenth Annual Meeting of the American Economic Association, Washington,DC, January 3-5, 2003. (May, 2003), pp. 175-179.
-    Cass Sunstein & Richard Thaler(2003), Libertarian Paternalism, The American Economic Review, Vol. 93, No. 2, Papers and Proceedings of the One Hundred Fifteenth Annual Meeting of the American Economic Association, Washington,DC, January 3-5, 2003. (May, 2003), pp. 175-179.
-    Courea, Eleni(2025), Turnout inequality in UK elections close to tipping point, report warns, the Guardian. https://www.theguardian.com/politics/2025/jan/01/turnout-inequality-uk-elections-close-to-tipping-point-ippr?utm_source=chatgpt.com
-    Courea, Eleni(2025), Turnout inequality in UK elections close to tipping point, report warns, the Guardian. https://www.theguardian.com/politics/2025/jan/01/turnout-inequality-uk-elections-close-to-tipping-point-ippr?utm_source=chatgpt.com
-    Davari Ardakani, Reza (2013), Culture, Reason, and Freedom. Tehran: Sokhan Publishing. [In Persian]
-    Daylami, Hasan b. Muhammad. (1991), Irshād al-Qulūb. Qom: al-Sharif al-Radi. [In Arabic]
-    Dubnois, Alain (1993), Deep Reflection on the Concept of Democracy. Translated by Bozorg Naderzadeh. Political-Economic Information Journal, Nos. 71–72, pp. 39–46.[In Persian]
-    Dworkin, Gerald (2020), Paternalism, The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.), URL = <https://plato.stanford.edu/archives/fall2020/entries/paternalism/>.
-    Farahbakhsh, Mojtaba. (2013), Utilitarian Criminalization: An Inquiry into the Philosophy of Criminal Law. 1st Edition. Tehran: Mizan Publishing. [In Persian]
-    Feinberg, Joel (1989), The Moral Limits of the Criminal Law, Volume 3: Harm to Self. New York: online edn, Oxford Academic, 1 Nov. 2003), https://doi.org/10.1093/0195059239.001.0001, accessed 20 Aug. 2024.
-    Herman, E. S., & Chomsky, N. (1988), Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media. Pantheon.
-    Ibn Shubah Harani, Hasan ibn Ali (2025), Tuhaf al-‘Uqul ‘an Aal al-Rasul (Peace be upon him and his family). Qom: Society of Seminary Teachers. [In Arabic]
-    Ibn Sina, Husayn ibn Abdullah (2002), Al-Isharat wa al-Tanbihat. Edited by Mojtaba Zarei. Qom: Bustan-e-Ketab (Islamic Propagation Office Publishing Center). [In Arabic]
-    Ibn Sina, Husayn ibn Abdullah (2006), Kitab al-Majmu‘ or al-Hikmah al-‘Arudiyyah fi Ma‘ani Kitab Rhetorica. Edited and introduced by Dr. Mohsen Saleh. Beirut: Dar al-Hadi. [In Arabic]
-    Imam Khomeini, Seyyed Ruhollah (2013), Guardianship of the Jurist (Islamic Government). Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Persian]
-    Imam Khomeini, Seyyed Ruhollah (2013), Kitab al-Bay‘. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. [In Arabic]
-    Javadi, Mohsen (2003), Analysis and Critique of Farabi’s Theory of Happiness. Nameh Mofid, No. 39. Available at: B2n.ir/f95157 [In Persian] 
-    Kant, Immanuel (1991), What is Enlightenment? In Response to a Question.Translated by Homayoun Fooladpour. Kelk Journal, No. 22. [In Persian] 
-    Kant, Immanuel (2013), Principles and Foundations of Political Rights, excerpted from Philosophy of Human Rights. edited by Patrick Hayden. Translated and researched by Reza Alimirzaei & Mehdi Yousefi. 1st Edition Tehran: Mokhatab Publishing. [In Persian] 
-    Khamenei, Seyyed Ali (1999), Speeche on the Anniversary of Imam Khomeini’s Passing. Available at: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2955[In Persian] 
-     Khamenei, Seyyed Ali (2001), Speeche on the Anniversary of Imam Khomeini’s Passing. Available at: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3068[In Persian] 
-    Khamenei, Seyyed Ali (2002), Speeche on the Anniversary of Imam Khomeini’s Passing. Available at: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3126[In Persian] 
-    Khamenei, Seyyed Ali (2003), Speeche on the Anniversary of Imam Khomeini’s Passing. Available at: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3180[In Persian] 
-    Khamenei, Seyyed Ali (2004), Speeche on the Anniversary of Imam Khomeini’s Passing. Available at: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3233[In Persian] 
-    Khamenei, Seyyed Ali (2007), Speeche on the Anniversary of Imam Khomeini’s Passing. Available at: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3387[In Persian] 
-    Khamenei, Seyyed Ali (2023), Speeche on the Anniversary of Imam Khomeini’s Passing. Available at: https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=53047[In Persian] 
-    Khatami, Seyyed Mohammad (2014), “Mardom‑Salari‑ye Mored‑e Nazar‑e Ma.” [In Persian]  Sokhan‑e Ma Monthly, No. 1. [In Persian] 
-    Khatami, Seyyed Mohammad (2023), Unfortunately, I Was the First to Use the Concept of Religious Democracy! Available at: https://roozno.com/fa/amp/news/564808 [In Persian] 
-    Lakzaei, Sharif (2011), Mashru‘iyyat va Maqbuliyyat! Zamaneh Journal, No. 100. [In Persian]
-    Levitsky, Steven, Ziblatt, Daniel (2023), Tyranny of the Minority: Why American Democracy Reached the Breaking Point. Crown. New York.
-    Levitsky, Steven, Ziblatt, Daniel, (2018), How Democracies Die. Crown. New York.
-    Levitsky, Steven, Ziblatt, Daniel,(2018), How Democracies Die. Crown. New York.
-    Levitsky, Steven, Ziblatt, Daniel,(2023), Tyranny of the Minority: Why American Democracy Reached the Breaking Point. Crown. New York.
-    Mesbah Yazdi, Mohammad‑Taghi (2009), Mardom‑Salari‑ye Dini va Nazariyye‑ye Velayat‑e Faqih. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian] 
-    Mesbah Yazdi, Mohammad-Taqi (2018), The Wisest Government: A Study on the Theory of Guardianship of the Jurist. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]
-    Modarres Esfahani, Mir Muhammad Taqi. (n.d.), Wajizah fi Bayan al-Dabit bayn al-Haqq wa al-Hukm. Lithographic Press of Aqa Mirza Abdul Rahim Elmi. [In Arabic]
-    Mohajernia, Mohsen (2001), Political Thought of Farabi. Qom: Bustan-e-Ketab, Islamic Propagation Office. [In Persian]
-    Shahid Sadr, Muhammad Baqir (2000), Al-Madrasah al-Islamiyyah (Encyclopedia of Martyr Sayyid Muhammad Baqir al-Sadr, Vol. 5). Qom: Center for Specialized Research and Studies on Martyr Sadr. [In Arabic]
-    Shapiro, I., Dahl, R.A., Froomkin, D. (2025), democracy. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/democracy
-    Shaykh al-Saduq, Ibn Babawayh, Muhammad ibn Ali (2016), Kamal al-Din wa Tamam al-Ni‘mah. Tehran: Islamiyeh Publications. [In Arabic]
-    Tabataba’i, M. H. (1971), Al-Mizan fi tafsir al-Qur’an. Beirut: Mu’assasat al-A’lami li al-Matbu’at. [In Arabic]