رهیافت‌های سیاسی و بین ‌المللی

رهیافت‌های سیاسی و بین ‌المللی

مشروطه ایرانی و میدان منازعه نمادین؛ نیرو‌های اجتماعی و برساخت روایت‌های سه‌گانه

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
سارا نظیف 1
احسان مزدخواه 2
مهدی نجف زاده 3
1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی(گرایش مسائل ایران)، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
3 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
10.48308/piaj.2026.241636.1769
چکیده
مقدمه و اهداف: انقلاب مشروطه در ایران را می‌توان نه صرفاً به عنوان یک واقعه سیاسی، بلکه به مثابه یک «عرصه معرفت‌شناختی» نگریست که در آن، برخوردِ سه افق نمادین در نهایت سرنوشت جنبش را رقم زد. مفاهیم بنیادینی همچون قانون، ملت، آزادی، حاکمیت و نمایندگی که در مدرنیته اروپایی حامل معانی و کارکردهای نهادیِ مشخصی بودند در ایرانِ عصر قاجار به کانون مبارزات معنایی بدل شدند. هر یک از سه نیروی اجتماعی اصلیِ انقلاب یعنی روحانیت، روشنفکران نظری و روشنفکران ابزاری این مفاهیم را از دیدگاه‌های کاملاً متفاوتی تفسیر و بازتعریف کردند. فقدان یک میدان معناییِ همگرا باعث شد که این تکثرِ تفاسیر، به جای تولید هم‌افزایی، به یک تضاد ساختاری ختم شود که نقطه اوج آن به توپ بستن مجلس بود. ناکامی در تثبیت نهادهای مشروطه، تنها حاصل ضعف‌های ساختاری یا مداخلات خارجی نبود، بلکه ریشه‌ای عمیق در فقدان «اجماع معنایی» میان سه نیروی اجتماعی اصلی ـ روشنفکران نظری، روشنفکران ابزاری، و روحانیت ـ داشت. هر یک از این نیروها، هرچند از واژگانی مشترک همچون «قانون»، «آزادی» و «ملت» بهره می‌بردند، اما این مفاهیم را در میدان تعامل نمادین به‌گونه‌ای متعارض بازتولید می‌کردند. هدف نوشتار پاسخ به این پرسش است که قرار چرا مشروطیت در ایران نتوانست به اجماع نمادین میان نیرو‌های اجتماعی مشروطه منجر شود.

روش ها: در پژوهش پیش‌رو تکیه بر چارچوب نظری هربرت بلومر و رویکرد کنش متقابل نمادین، به بازخوانی انقلاب مشروطه ایران به‌عنوان عرصه‌ای از منازعه بر سر معناسازی مفاهیم بنیادین می‌پردازد. این مطالعه از روش «تحلیل کیفی متن» در بررسی رساله‌ها، نشریات و نوشته‌های روشنفکری و روحانی استفاده می‌کند تا مشخص نماید که کنشگران چگونه به مفاهیم مشروطیت معنا می‌بخشیدند و پیرامون آن‌ها در عرصه‌های عمومی به گفتگو و چانه‌زنی می‌پرداختند. این پژوهش برای عملیاتی‌سازی این هدف، سه جریان فکری موجود را در یک جدول تحلیلی (شامل مفاهیمی چون: تلقی از قانون، نسبت با سنت و غرب، غایتِ مشروطه‌خواهی و سوژه سیاسی مطلوب) ترسیم نموده و به خوانش دقیق مناقشات نمادین به‌ویژه تفسیرهای رقیب از مفهوم «عدالت‌خانه» می‌پردازد.

یافته‌ها: به نظر می‌رسد سه پروژه معناییِ متمایز در مشروطه قابل شناسایی است: «روشنفکران نظری»، قانون‌گراییِ مبتنی بر عقلانیت و گفتمانِ «حقوق طبیعی» را در اولویت قرار می‌دادند و شهروند را جایگاه اصلیِ خودمختاری و عقلِ جمعی می‌انگاشتند. «روشنفکران ابزارگرا» بر نظم اداری و توانمندی دولت تأکید داشتند و هدفشان طراحی یک بوروکراسیِ منضبط و کارآمد و یک دولت‌ملیِ متمرکز بود. در مقابل، روحانیون چارچوبی تحت عنوان «مشروطه مشروعه» را پیش بردند که مفاهیم قانون، عدالت و حاکمیت را ذیل «فقه» بازتعریف می‌کرد و به‌دنبال حفظ نظم اخلاقی اسلام بود؛ آن‌ها مؤمن را به عنوان سوژه هنجاری (مبنای ارزش‌ها) در نظر می‌گرفتند. این سه‌گانه روشن می‌کند که چرا نمادهای مشترک نتوانستند به ثباتِ معناییِ واحدی منجر شوند. گفتمان مشروعه، خوانش‌های لیبرال‌سکولار از مشروطیت را به چالش می‌کشید، در حالی که رویکرد دولت‌سازِ روشنفکران ابزارگرا، پروژه مشروطه را به سمت تمرکزگرایی و فن‌سالاری (تکنوکراسی) سوق می‌داد. نتیجه این وضعیت، نه یک سنتز و پیوندِ از پیش توافق‌شده، بلکه یک «ناهم‌ترازی معناییِ» مداوم بود که پایداریِ ائتلاف‌ها را سست کرد و مانع از تثبیت نهادینِ مشروطیت شد.

در غیاب زبان مشترک سیاسی، فرآیند ادغام سنت و تجدد ناکام ماند و محصولی ناهمگون از نهادهای مدرن، عناصر سنتی و اقتدارگرایی دولتی پدید آمد.

نتیجه گیری: مسیر جنبش مشروطه در ایران را نمی‌توان صرفاً با محدودیت‌های ساختاری تبیین کرد؛ چراکه پروژه‌های سیاسی تنها زمانی تداوم می‌یابند که نهادها و معانیِ مشترک به موازات یکدیگر تکامل پیدا کنند. در فقدان یک زبان سیاسیِ مشترک که قادر به میانجی‌گری میان سنت، مدرنیته و دولت‌مندی باشد، مشروطیت به مجموعه‌ای پاره‌پاره بدل شد: در ظاهرِ قانونی، مدرن؛ در ساحتِ هنجاری، مورد مناقشه و در ساختارِ اداری، دولت‌گرا.
کلیدواژه‌ها
مشروطه
تعامل‌گرایی نمادین
نیرو‌های اجتماعی مشروطه
فقدان فهم مشترک

عنوان مقاله English

The Iranian Constitutional Revolution and the Symbolic Field of Contestant: Social Forces and the Construction of Threefold Narratives

نویسندگان English

Sara Nazif 1
Ehsan Mozdkhah 2
Mehdi Najafzadeh 3
1 Ph.D. Candidate in Political Science (Iranian Studies), Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 PhD. Candidate in Political Science (Iranian Studies), Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
3 Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English


Extended Abstract
Introduction: The Constitutional Revolution in Iran (1905–1911) can be conceptualized not merely as a localized political disruption, but as an epistemological arena defined by the confrontation of three distinct symbolic horizons that ultimately determined the trajectory of the movement. Foundational concepts—such as law, nation, freedom, sovereignty, and representation—each carrying specific institutional definitions within Western modernity, became highly contested sites of semantic struggle in Qajar-era Iran. The three primary social forces driving the revolution—namely the clergy, theoretical intellectuals, and instrumental intellectuals—each interpreted and operationalized these concepts from fundamentally divergent ideological perspectives. The absence of a convergent semantic field meant that this interpretative plurality, rather than generating strategic synergy, culminated in a structural conflict that reached its apex with the bombardment of the parliament in 1908. The failure to consolidate constitutional institutions was therefore not solely a product of structural vulnerabilities or foreign imperial interventions; it was deeply rooted in a profound deficit of semantic consensus among these core social forces. Although all three factions utilized a shared vocabulary, they reproduced these concepts in mutually contradictory ways within the matrix of symbolic interaction. This study addresses a central research question: Why did the Iranian Constitutional Revolution fail to produce a sustainable symbolic consensus among its constituent social forces?
Methods: Utilizing Herbert Blumer’s theoretical framework of symbolic interactionism, this study reinterprets the Constitutional Revolution as a contested field of meaning-construction surrounding key political symbols. It employs qualitative textual analysis to examine Qajar-era political treatises, contemporary periodicals, and the personal correspondences of both secular intellectuals and clerics. The objective is to trace how these actors endowed constitutional concepts with specific meanings and negotiated them within the emerging public sphere. To operationalize this framework, the study systematically maps the three major intellectual currents within a comparative analytical matrix (categorizing variables such as conceptions of law, orientation toward tradition and the West, the ultimate teleology of constitutionalism, and the ideal political subject), followed by a close reading of symbolic disputes, particularly the competing interpretations surrounding the institutionalization of the Divan-Khaneh-ye Adliat (House of Justice).
Results and discussion: The analysis identifies three distinct meaning-making projects within the constitutional discourse. First, theoretical intellectuals prioritized a form of constitutional legalism grounded in Enlightenment rationality and natural rights, conceiving the autonomous citizen as the primary locus of collective reason. Second, instrumental intellectuals emphasized administrative order, state capacity, and technocratic optimization, aiming to construct a disciplined bureaucracy alongside a centralized nation-state. Third, the clergy advanced the paradigm of "legitimate constitutionalism" (Mashruteh-ye Mashru‘eh), wherein concepts of law, justice, and sovereignty were subordinated to Islamic jurisprudence (Fiqh), with the preservation of the Islamic moral order as the ultimate objective and the pious believer as the normative political subject. This tripartite ideological configuration explains why shared symbols failed to achieve structural stability. The discourse of Mashru‘eh directly challenged the liberal-secular tenets of constitutionalism, while the state-building imperative of instrumental intellectuals steered the movement toward centralization and authoritarian technocracy. The outcome was not a cohesive synthesis, but a persistent semantic misalignment that fractured political alliances and hindered institutional consolidation. In the absence of a unified political language, the dialectical integration of tradition and modernity fractured, leaving a heterogeneous legacy composed of modern institutional facades, traditional socio-political elements, and state authoritarianism.
Conclusion: The historical trajectory of Iran's Constitutional Revolution demonstrates that political projects endure only when institutional frameworks and shared meanings evolve in tandem. Lacking a coherent political vocabulary capable of mediating the tensions among tradition, Western modernity, and statehood, the constitutional movement became deeply fragmented. The resulting state apparatus emerged as legally modern in appearance, normatively contested in legitimacy, and administratively state-centric in execution—a path dependency that shaped twentieth-century Iranian politics.
Keywords: Constitutionalism - Symbolic Interactionism - Social Forces of the Constitutional Revolution - Deficit of Semantic Consensus

کلیدواژه‌ها English

Constitutional Revolution
Symbolic Interactionism
Social Forces of the Constitutional Revolution
Lack of Shared Understanding
-    اتحادیه، منصوره (1375)، مجلس و انتخابات: از مشروطه تا پایان قاجاریه. تهران: نشر تاریخ ایران.
-    احمدیان شیجانی، مهدی (1399)، تراژدی تاریخی مشروطیت: روشنفکری، روحانیت و زنان. تهران: گاه.
-    اصیل، حجت الله (1387)، رساله های میرزا ملکم خان ناظم الدوله. تهران: نی.
-    افشار، ایرج (1377)، ایرانشناسی: به یاد سعید نفیسی از پیشروان پژوهش­های ایران­شناسی. مجله بخارا، شماره4.
-    آبادیان، حسین (1383)، بحران مشروطیت در ایران. تهران: موسسه مطالعات و پژوهش­های سیاسی.
-    آبراهامیان، یرواند (1389)، ایران بین دو انقلاب (ترجمه احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی). تهران: نی.
-    آجودانی، ماشالله (1382) مشروطه ایرانی. تهران: اختران.
-    آخوندزاده، میرزافتحعلی، مکتوبات کمال الدوله به جمال الدوله (1364)، خارج از ایران: مرد امروز.
-    آدمیت، فریدون (1385)، اندیشه ترقیب و حکومت قانون عصر سپهسالار. تهران: خوارزمی.
-    آدمیت، فریدون (1388)، ایدئولوژی نهضت مشروطه ایران. ج1، تهران: انتشارات پیام.
-    آدمیت، فریدون، لندیشه­های طالوف تبریزی (1346). (بی­جا)، (بی­تا).
-    بلومر، هربرت (1400)، هم کنش گرایی نمادی، ترجمه حسین ابوالحسن تنهایی. تهران: انتشارات احسان. 
-    پهلون، چنگیز (1382)، ریشه­های تجدد، تهران: نشر قطره.
-    ترکمان، فرح و امیر نیک­پی (1389)، تبیین جامعه شناختی ایدئولوژی و توسعه سیاسی در ایران. تهران: علم.
-    تنهایی، حسین ابوالحسن ( 1377)، درامدی در مکاتب و نظریه های جامعه شناسی قسمت دوم. مشهد: مرنذیز.
-    تنهایی، حسین ابوالحسن (1386)، «ساختارشناسی کنش پیوسته در نظریه کنش متقابل نمادی هربرت بلومر»، مجله جامعه شناسی دانشگاه آزاد، شماره8 ، صص 9ـ 23.
-    تنهایی، حسین ابوالحسن (1386)، نظریه های جامعه شناسی. مشهد: نشر مرندیز.
-    تنهایی، حسین ابوالحسن (1388)، نظریه های جامعه شناسی. قم: سمت.
-    جعفری ارژیه، فاطمه (1389)، ریشه های به توپ بستن مجلس و اغاز استبداد صغیر: راه دشوار مشروطه. شماره 218 صص44 ـ 48.
-    جعفریان، رسول (1385)، درک شهری از مشروطه: مقایسه حوزه مشروطه خواهی اصفهان و تبریز. تهران:  موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
-    حائری، عبدالهادی (1381)، تشییع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق. تهران: امیرکبیر.
-    حیدری‌بهنوئیه، عباس (1399)، زبان و ناسازه‌ها در سخن مشروطه. تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
-    روزنامه قانون شماره چهارم، لندن، شوال 1307ق
-    روزنامه قانون، شماره اول ،لندن،  رجب 1307 ق
-    روزنامه قانون، شماره اول، رجب 1307 ق
-    روزنامه قانون، شماره چهارم، شوال 1307 ق
-    روزنامه قانون، شماره دوم ، شعبان 1307
-    روزنامه قانون، شماره نهم، بی­تا، لندن
-    ریتزر، جورج (1388)، نظریه های جامعه شناسی در دوران معاصر (ترجمه محسن ثلاثی). تهران: علمی.
-    طباطبایی، جواد (1372)، «بار دیگر درباره تجدد و توسعه، فرهنگ توسعه»، سال دوم، شماره 7، ص50 و 51
-    طباطبایی، جواد (1386)، نظریه حکمت قانون در ایران. جلد دوم، تهران: ستوده.
-    طباطبایی، سید جواد (1382)، تاریخ اندیشه سیاسی جدید در اروپا از نوزایی تا انقلاب فرانسه: جدال قدیم وجدید. تهران: مینوی خرد.
-    فضل­الله، نوری ( 1377)، رساله تذکره الغافل و ارشاد الجاهل، در رسائل مشروطیت، به گوشش غلامحسین زرگری نژاد، تهران: کویر.
-    قزلسفی، محمدتقی؛ نوریان دهکردی، نگین (1397). «اندیشه دولت­گرایی و ضددولت­گرایی در عصر مشروطه؛ بازخوانی سه اندیشه»، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال13، شماره3، صص 102-73.
-    قیصری، علی؛ نصر، ولی (1401)، دموکراسی در ایران؛ تلاش برای آزادی مدنی در گستره تاریخ. ترجمه میرحسن رئیس­زاده، تهران: نشر فرهنگ جاوید.
-    کدیور، محسن (1385)، سیاست نامه خراسانی: قطعات سیاسی در آثار آخوند ملا محمدکاظم خراسانی به کوشش ستاد بزرگداشت یکصدمین سالگرد مشروطیت. تهران: کویر
-    کمالی، مسعود(1381)، جامعه مدنی، دولت و نوسازی در ایران معاصر. ترجمه کمال پولادی، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران. 
-    محمدپور، احمد، (1396)، روش تحقیق معاصر در علوم انسانی (مباحثی در سیاستهای روش)، تهران: ققنوس.
-    محمدزاده، علی(1394)، تحلیل جامعه­شناختی اندیشه و کنش سیاسی سید حسن تقی­زاده(با تکیه بر دوره مشروطیت)، فصلنامه جامعه شناسی تاریخی، شماره7، دوره1، صص 157-121.
-    مستشار الدوله، میرزا یوسف خان(1392)، یک کلمه و یک نامه، به کوشش محمد صادق فیض، تهران: نشر صباح.
-    مسعودی، علی (1400)، مشروطه ایرانی و مسئله قانون. تهران: انتشارات علمی – فرهنگی.
-    ناظم الدوله، ملکم خان (1381)، «فراموش­خانه و جامع آدمیت». در رساله­های میرزا ملکم خان به کوشش حجت الله اصیل، صص 327
-    موسوی سیدبهرام (1398)، کارنامه سیاسی – فرهنگی محمد علی فروغی. تهران: موسسه انتشارات عرفان.
-    میرزاوند، مسلم و سجاد حسن پوش (1396)، «رویارویی دو تفکر تاثیر تربیت روسی محمدعلی شاه در برخورد با مشروطه خواهان»، ماهنامه پژوهشهای تاریخی ، اجتماعی و سیاسی، شماره دوم، پیاپی دو، صص 19ـ 28.
-    نایینی، محمدحسین (1378)، تنبیه الامه و تنزیه المله. با مقدمه و تصحیح سید محمود طالقانی، تهران: انتشار.
-    نجف­زاده، مهدی (1389)، «پیش­فرض­ها و پنداشت­های علما از مشروطیت»، مجله اطلاعات سیاسی – اقتصادی، شماره 276-275، صص 79-66.
-    نجفی اصفهانی،  نورالله (1388)، رساله مکالمات مقیم و مسافر. تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
Reference
-     Abadian, Hossein (2004), The Crisis of Constitutionalism in Iran. Tehran: Institute for Political and International Studies. ]In Persian[
-     Abrahamian, Ervand (2010), Iran Between Two Revolutions (trans. Ahmad Golmohammadi & Mohammad Ebrahim Fattahi), Tehran: Ney. ]In Persian[
-     Adamiyat, Fereydoun (1967), The Ideas of Talebof Tabrizi. (n.p.). ]In Persian[
-     Adamiyat, Fereydoun (2006), The Thought of Progress and the Rule of Law in the Sepahsalar Era. Tehran: Kharazmi ]In Persian[
-     Adamiyat, Fereydoun (2009), The Ideology of the Iranian Constitutional Movement, Vol. 1. Tehran: Payam Publications. ]In Persian[
-     Afshar, Iraj (1998), Iranian Studies: In Memory of Saeed Nafisi, a Pioneer of Iranian Studies Research. Bukhara Journal, No. 4. ]In Persian[
-     Ahmadian Shijani, Mehdi (2020), The Historical Tragedy of Constitutionalism: Intellectuals, Clergy, and Women. Tehran: Gah. ]In Persian[
-     Ajoudani, Mashallah (2003), Iranian Constitutionalism. Tehran: Akhtaran. ]In Persian[
-     Akhtar Newspaper, No. 13, Istanbul, January 1876. ]In Persian[
-     Akhundzadeh, Mirza Fath Ali (1985), The Letters of Kamal al-Dowleh to Jamal al-Dowleh. Outside Iran: Mard-e Emrooz. ]In Persian[
-     Asil, Hojjatollah (2008), Treatises of Mirza Malkom Khan Nazem al-Dowleh. Tehran: Ney. ]In Persian[
-     Blumer, Herbert (2023), Symbolic Interactionism (trans. Hossein Abolhasan Tanhayi). Tehran: Ehsan Publications. ]In Persian[
-     Ettehadiyeh, Mansoureh (1996), Parliament and Elections: From the Constitutional Revolution to the End of the Qajar Era. Tehran: Nashr-e Tarikh-e Iran. ]In Persian[
-     Gheissari, Ali; Nasr, Vali (2022), Democracy in Iran: The Quest for Liberty (trans. Mirhassan Raiszadeh), Tehran: Farhang-e Javid. ]In Persian[
-     Haeri, Abdolhadi (2002), Shi ‘ism and Constitutionalism in Iran and the Role of Iranians Residing in Iraq. Tehran: Amir Kabir. ]In Persian[
-     Heydari-Behnouiyeh, Abbas (2020), Language and Paradoxes in Constitutional Discourse. Tehran: Research Institute of Islamic Culture and Thought. ]In Persian[
-     Jafari Arjeyeh, Fatemeh (2010), The Roots of the Bombardment of the Parliament and the Beginning of the Minor Despotism: The Difficult Path of Constitutionalism. No. 218, pp. 44–48. ]In Persian[
-     Jafarian, Rasoul (2006), An Urban Understanding of Constitutionalism: A Comparison of Constitutional Movements in Isfahan and Tabriz. Tehran: Institute for Contemporary Historical Studies. ]In Persian[
-     Kadivar, Mohsen (2006), Khorasani’s Political Treatise: Political Writings of Akhund Molla Mohammad Kazem Khorasani. Tehran: Kavir. ]In Persian[
-     Kamali, Masoud (2002), Civil Society, State, and Modernization in Contemporary Iran (trans. Kamal Pooladi). Tehran: Center for the Recognition of Islam and Iran. ]In Persian[
-     Malkom Khan Nazem al-Dowleh (2002), Faramooshkhaneh and Jame ‘-ye Adamiyat. In: Treatises of Mirza Malkom Khan, ed. Hojjatollah Asil, p. 327. ]In Persian[
-     Masoudi, Ali (2021), Iranian Constitutionalism and the Question of Law. Tehran: Elmi–Farhangi. ]In Persian[
-     Mirzavand, Moslem; Hassanpoosh, Sajjad (2017), The Confrontation of Two Modes of Thought: The Impact of Mohammad Ali Shah’s Russian Upbringing on His Approach to Constitutionalists. Monthly Journal of Historical, Social and Political Research, Issue 2, pp. 19–28. ]In Persian[
-     Mohammadpour, Ahmad (2017), Contemporary Research Methods in the Humanities: Discussions on Methodological Policies. Tehran: Qoqnoos. ]In Persian[
-     Mohammadzadeh, Ali (2015), A Sociological Analysis of the Political Thought and Action of Seyyed Hassan Taqizadeh (with Emphasis on the Constitutional Period). Historical Sociology Quarterly, Vol. 1, No. 7, pp. 121–157. ]In Persian[
-     Mostashar al-Dowleh, Mirza Yousof Khan. (2013), One Word and One Letter, ed. Mohammad Sadegh Feyz. Tehran: Sabah Publishing. ]In Persian[
-     Mousavi, Seyyed Bahram (2019), The Political and Cultural Career of Mohammad Ali Foroughi. Tehran: Erfan Publications. ]In Persian[
-     Naeini, Mohammad Hossein (1999), Tanbih al-Ummah wa Tanzih al-Millah, with introduction and edition by Seyyed Mahmoud Taleghani. Tehran: Entehshar. ]In Persian[
-     Najafi Esfahani, Aqa Noorollah (2009), The Treatise of Conversations between Resident and Traveler. Tehran: Institute for Contemporary Historical Studies. ]In Persian[
-     Najafzadeh, Mehdi (2010), Clerical Presuppositions and Perceptions of Constitutionalism. Political-Economic Information Journal, Nos. 275–276, pp. 66–79. ]In Persian[
-     Nouri, Fazlollah (1998), Tazkirat al-Ghafel wa Irshad al-Jahel. In: Treatises on Constitutionalism, ed. Gholamhossein Zargarinejad. Tehran: Kavir. ]In Persian[
-     Pahlavan, Changiz. (2003), The Roots of Modernity. Tehran: Qatreh Publishing. ]In Persian[
-     Qanun Newspaper, No. 1, London, Rajab 1307 AH. ]In Persian[
-     Qanun Newspaper, No. 4, London, Shawwal 1307 AH. ]In Persian[
-     Qanun Newspaper, No. 4. ]In Persian[
-     Qezelsafi, Mohammad Taqi; Nourian Dehkordi, Negin. (2018), Statism and Anti-Statism in the Constitutional Era: A Reappraisal of Three Perspectives. Political Science Quarterly, 13(3), pp. 73–102. ]In Persian[
-     Ritzer, George (2009), Contemporary Sociological Theory (trans. Mohsen Salasi). Tehran: Elmi. ]In Persian[
-     Tabatabaei, Javad (1993), Once Again on Modernity and Development. Farhang-e Tose ‘eh, Year 2, No. 7, pp. 50–51. ]In Persian[
-     Tabatabaei, Javad (2007), The Theory of the Philosophy of Law in Iran, Vol. 2. Tehran: Sotoudeh. ]In Persian[
-     Tabatabaei, Seyyed Javad (2003), The History of Modern Political Thought in Europe from the Renaissance to the French Revolution: The Conflict of Old and New. Tehran: Minouye Kherad. ]In Persian[
-     Tanhayi, Hossein Abolhasan (1998), An Introduction to Schools and Theories of Sociology, Part II. Mashhad: Marandiz. ]In Persian[
-     Tanhayi, Hossein Abolhasan (2007), Sociological Theories. Mashhad: Marandiz. ]In Persian[
-     Tanhayi, Hossein Abolhasan (2007), Structural Analysis of Ongoing Action in Herbert Blumer’s Theory of Symbolic Interactionism. Journal of Sociology, Islamic Azad University, No. 8, pp. 9–23. ]In Persian[
-     Tanhayi, Hossein Abolhasan (2009), Sociological Theories. Qom: SAMT. ]In Persian[
-     Torkaman, Farah & Amir Nikpey (2010), A Sociological Explanation of Ideology and Political Development in Iran. Tehran: Elm. ]In Persian[