دوره 6, شماره 1

پاییز 1393

فهرست مطالب

مقالات

آینده ‏پژوهی به مثابه دانش اقدام و یک حوزه مستقل بین رشته ‏ای برخوردار از پشتوانه‏ های معرفت‏ شناختی و روش‏ شناختی است. با این حال،‌ هنوز در سطوح و لایه‏ های گوناگون اجتماعی و در عرصه مطالعات علوم اجتماعی به درستی فهم و درک نشده است و در پژوهش‏های روابط بین‌الملل کمتر آثاری در این زمینه به چشم می‏ خورد. هدف از پژوهش حاضر که یافته­های آن آمده، یافتن عوامل احتمالی کم ­توجهی به سناریونویسی به مثابه يكى از ابزارهاى نخستين و پركاربرد در آینده ­پژوهی در پژوهش ‏های روابط بین‌الملل در ایران است. بر این اساس، بررسی آینده‏شناسی، روش‏ شناسی و محتواشناسی مقالات پژوهشی تولید شده در حوزه آینده‌پژوهی با تکیه بر روش سناریونویسی در نشریات تخصصی علوم سیاسی و روابط بین­ الملل در بازه زمانی 1392-1388 با رویکرد تحلیل روند به صورت کمّی ـ آماری و با رویکردی انتقادی مورد ارزیابی قرار گرفته است.

یافته­ های پژوهش نشان می ­دهد بداعت و تازگی این حوزه مطالعاتی، باورهای نادرست و انتظار غیرعلمی از آینده ­پژوهی و روش­های مناسب کاربست آن، آشنایی اندک اساتید، دانشجویان و پژوهشگران روابط بین ­الملل با این حوزه مطالعاتی، زمان­بر بودن و هزینه مالی انجام چنین پژوهش ­هایی و در نهایت عدم انباشت دانش حاصل از یافته­ های آینده­ پژوهی عوامل احتمالی مؤثر در ضعف توجه به آینده­ پژوهی به طور عام و سناریونویسی به طور خاص است.

علی اشرف نظری, فاطمه محروق, امیر عباسی خوشکار
PDF

سیاست خارجی ترکیه طی یک دهۀ اخیر فراز و فرود چشم­گیری را در قبال سوریه تجربه نموده است. گسترش روابط دو کشور در زمینه­ های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی از اوایل دهۀ نخست قرن 21 یعنی از سال 2002 آغاز گردید و در فاصلۀ سال­های 2008 تا اواسط 2011 به اوج خود رسید. با شروع تحولات و آغاز اعتراضات در سوریه از اواسط سال 2011 رویکرد رهبران حزب عدالت و توسعه به این کشور تغییر یافت  و روابط دو کشور تا مرحلۀ رویارویی نظامی پیش رفت. پژوهش حاضر درصدد تبیین چرایی و چگونگی این تغییر و تحول در سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه ترکیه در قبال سوریه است. فرضیه­ ای که در چارچوب نظریه سازه ­انگاری در این پژوهش  پردازش می­ گردد بدین صورت طرح گردیده که مؤلفه ­های­ اساسی گفتمان نوعثمان­گرایی یعنی «به صفر رساندن مشکلات با همسایگان» از یک سو، و تلاش برای ارائه چهره­ای از ترکیه به عنوان «الگوی دموکراسی، آزادی و حقوق بشر» از دیگرسو، زمینه ­ساز تغییرات رادیکال در سیاست خارجی ترکیه در قبال سوریه بوده است. مفروض پژوهش این است که عناصر و دقایق گفتمان نوعثمانی ­گری در سیاست خارجی ترکیه در وضعیت متناقض و پارادوکسیکالی نسبت به هم به سر می­ برند. یافته ­های پژوهش بیان­گر این مهم است که رویکرد همکاری­ جویانه ترکیه در قبال سوریه در چارچوب الزامات مهم­ترین مؤلفه گفتمان نوعثمان­ گرایی یعنی به صفر رساندن مشکلات ترکیه با همسایگان قابل فهم است. سوریه دروازۀ ورود به کشورهای عربی- اسلامی در خاورمیانه محسوب می­شود که گسترش روابط با آن­ها زمینه­ احیای نفوذ فرهنگی، سیاسی و دسترسی به بازار بزرگ اقتصادی اعراب را برای ترکیه فراهم می­کند. در مقابل دومین مؤلفه اساسی گفتمان نوعثمان­ گرایی یعنی تلاش برای ارائه چهره­ای از ترکیه به عنوان الگو در زمینه دموکراسی، آزادی و حقوق بشر نزد افکار عمومی، نخبگان سیاسی خاورمیانه و برای جلب رضایت کشورهای غربی حامی معارضان سوریه، الزاماً زمینه تنش و واگرایی در روابط ترکیه با سوریه را فراهم می­کند.

فرهاد دانش نیا, مسعود هاشمی
PDF

از سال 2011 یعنی شروع ناآرامی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا تاکنون کشور سوریه به طور مستمر دچار بی‌ثباتی، ناآرامی و جنگ داخلی بین دولت و گروه‌های مخالف بوده است. قضیه سوریه اکنون به یک معمای پیچیده برای جامعه بین‌المللی تبدیل شده است. بحث در خصوص ریشه‌ها و عوامل ناآرامی در سوریه از زمان وقوع این حوادث در محافل آکادمیک مطرح بوده است. با توجه به شرایط پیچیده حاکم بر این کشور، هر دیدگاه و رویکردی فقط می‌تواند بخشی از موضوع را تبیین کند. نویسنده در این مقاله از منظر تئوری «توسعه نامتوازن» به تبیین چرایی وقوع اعتراض‌ها و ناآرامی‌ها در سوریه می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در دوره حکومت بشار اسد آهنگ توسعه اقتصادی و توسعه سیاسی هماهنگ و متوازن نبوده است. یعنی در حالی که در طول دوره اصلاحات اقتصادی، دولت به سمت لیبرالیزه کردن اقتصاد پیش رفت، اما برعکس، روند توسعه سیاسی به سمت اقتدارگرایی سوق داده شد. این عدم توازن و تعادل نیز به واکنش جامعه در قالب شورش، اعتراض و به تبع آن بی‌ثباتی و ناآرامی در سوریه منجر شد. البته در کنار این عامل زیربنایی یعنی شرایط ایجاد شده در اثر توسعه نامتوازن، نقش عوامل خارجی شامل بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای (از طریق حمایت از نیروهای داخلی یا برعکس دولت سوریه) نیز در تشدید و تداوم بحران مذکور حائز اهمیت است.

مهدی عباس زاده فتح آبادی
PDF

جامعه‌پذیری[1] یکی از مهم‌ترین مفاهیم نظریه روابط بین‌الملل است. نظریه‌های مختلف روابط بین‌الملل در خصوص جامعه‌پذیری به دو دسته اصلی قابل تقسیم هستند. دسته اول شامل نظریاتی می‌شود (نظير واقع‌گرايي و نهادگرايي) که بر اين باورند جامعه‌پذیری محاسبه ابزاری عقلانی کارگزاران است و دسته دوم شامل نظرياتي مي‌شود (نظير سازه‌انگاري و مکتب انگلیسی) که سه سازوكار عمومي جامعه‌پذیری يعني بازي نقش، اقناع و يادگيري زبان جديد و توانايي اين سازوكارها را براي اشاعه جامعه‌پذيري مورد توجه قرار مي‌دهند.


[1] - Socialization

حسین مفیدی احمدی
PDF

«حکمرانی شبکه‌ای» هم به عنوان استعاره‌ای برای توصیف رشد مسایل پیچیده، مجزاشدن فزاینده جامعه و پلی برای عبور از مرزهای بخشی به کار رفته و هم به عنوان پاسخی از سوی سیاستگذاران به پویایی تعاملات محیط تغییر یافته سیاستی عمل می‌کند. این پژوهش قصد دارد تا با بررسی مفهوم حکمرانی شبکه‌ای و کارکردهای آن، به بیان مزیت‌ها و مطلوبیت آن به عنوان یک رویکرد تحلیلی برای توصیف و تبیین سیاست‌های عمومی و عملکرد دولت بپردازد. به این منظور ضمن معرفی سه شکل عام و کلاسیک حکمرانی یعنی سلسله مراتب، بازار و شبکه؛ ویژگی‌های هر یک را برشمرده و در نهایت مطلوبیت‌های شکل شبکه‌ای حکمرانی بیان می‌شود. چارچوب حکمرانی شبکه‌ای پذیرفته است که سیاست‌های عمومی دیگر تنها بوسیله دولت تدوین نمی‌شوند بلکه شبکه‌ای از ارتباطات میان بازیگران مختلف مانند سیاستمداران، بوروکرات‌ها، شرکت‌های خصوصی، گروه‌های فشار و شهروندان تعیین‌کننده آنها هستند. البته حکمرانی شبکه‌ای با چالش‌هایی همچون مدیریت مطلوب شبکه، دموکراتیک بودن، پاسخگویی و تنظیم ارتباطات روبه‌رو است. این پژوهش با معرفی چارچوب‌هایی مثل فراحکمرانی و استراتژی‌های ترکیبی هدایت و خودتنظیمی، راهکارهایی برای رویارویی با این چالش‌ها معرفی می‌کند.

علی خواجه نایینی
PDF

مقاله حاضر در تلاش است تا مفهوم عدالت را در اندیشه میرزاملکم به بحث بگذارد و به این سؤال پاسخ دهد که تلقی وی از عدالت چه بود؟ و از آن تلقی چه قصدی را دنبال می‌کرد؟ پژوهش حاضر با استفاده از هرمنوتیک قصدگرای اسکینر نشان می‌دهد میرزا ملکم‌خان در تلاش بود تا عدالت را از صفت پادشاه به یک نهاد منتقل کند. ملکم برای گذار به عدالت نهادی که در ذهن او در قامت وزارت عدلیه و یا عدالت‌خانه بود، نیاز به وضع قانون به عنوان جایگزین احکام خودکامه شاه و حکام محلی داشت. کاری که به طور ویژه در دفتر تنظیمات و دفتر قانون انجام داد و قوانین یکسانی را برای سراسر کشور تدوین کرد. او در نگارش این قوانین متأثر از کشورهای اروپایی و عثمانی بود. از نظر او با رسیدن به عدالت نهادی ثبات و امنیت در ایران گسترش می‌یافت و از این طریق بسترهای ترقی ایران مهیا می‌شد.

سیدنصراله حجازی, محمد رادمرد
PDF