palette
دین و دولت در عهد ساسانی؛ درآمدی بر الهیات سیاسی زرتشت
مصطفی انصافی, شجاع احمدوند

چکیده

حداقل از زمان ورود نخستین مهاجران به ایران در دوره­ ی ماقبل مادها، ایران به لحاظ ایدئولوژیک به ایران مزدایی یا خرد مزدایی مشهور بود که در آن کثیری از خدایان، ایزدکده­ ی ایرانیان را شکل می‌دادند. اما به‌تدریج تصویر خدایان ایرانی روشن و روشن‌تر شد. البته این امر نسبتی با ساختار قدرت داشت، چنان­که با ظهور دولت ساسانی، هم‌نشینی جالبی میان آیین زرتشت با این دولت برقرار شد. این­که چرا و چگونه دولت ساسانی از میان کثیری از آیین‌های مزدایی چون زروانیسم، میترایسم، مانویت و حتی ادیان وارداتی مثل مسیحیت و یهودیت، به خدای زرتشت پیوست، واجد اهمیت پژوهشی بسیاری است. بدین‌سان، هدف این مقاله بررسی چرایی و چگونگی اولویت یافتن آیین زرتشت در ذهنیت و عملکرد زمام­داران ساسانی است. روش این مقاله، تحلیل گفتمان از نوع گفتمان لاکلا و موف است. بر این اساس، عناصر اصلی گفتمان الهیات سیاسی زرتشتی، عناصر هژمونیک، مفصل‌بندی‌ها، کارگزار اجتماعی و غیریت‌ساز آن مورد واکاوای قرار خواهند گرفت. بر اساس یافته‌های این مقاله، آیین زرتشت واجد مؤلفه‌هایی است که الهیات موجود در آن را برای سیاست یکپارچه‌سازی، هویت سیاسی و ضدیت با تکثر نیروها که خصلت اصلی حکمرانی ساسانی بود، فراهم می‌کند. نتیجه آن­که عناصر اصلی الهیات زرتشتی چون هستی‌شناسی کیهانی، جهان‌بینی خیمه‌ای، فره ایزدی و خودچیرگی، مبنای اصلی حکمرانی ساسانی را برای اجرای یک سیاست همگون‌ساز در قلمرو پارس فراهم آورد.

واژگان کلیدی
اندیشه سیاسی، آیین زرتشت، ساسانیان، الهیات سیاسی، هژمونی.

منابع و مآخذ مقاله

الف) منابع فارسی

آخوندزاده، میرزا فتحعلی. (1376). الفبای جدید و مکتوبات، به کوشش حمید محمد زاده، تبریز: نشر احیا.

احمدوند، شجاع و اسلامی، روح‌الله. (1396). اندیشه سیاسی در ایران باستان، تهران: انتشارات سمت.

اشرف، احمد. (1396). هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، ترجمه حمید احمدی، چاپ هفتم، تهران: نشر نی.

اکبرزاده، داریوش. (1385). سنگ‌نبشته‌های کرتیر موبد موبدان (شامل متن پهلوی، حرف‌نویسی، برگردان فارسی و یادداشت)، چاپ اول، تهران: نشر پازینه.

بویس، مری. (1377). چکیده تاریخ کیش زرتشت، ترجمه همایون صنعتی زاده، تهران: نشر صفی علیشاه.

پورداوود، ابراهیم (1396). خرده اوستا. تهران: انتشارات اساطیر.

جی دهالا، مانک جی نوشیروان. (1377). خداشناسی زرتشتی، ترجمه رستم شهزدای، تهران: مؤسسه انتشاراتی فروهر.

حقیقت، عبدالرفیع. (1386). حکومت دینی ساسانیان، چاپ اول، تهران: نشر کومش.

حقیقت، سیدصادق. (1387). روش‌شناسی علوم سیاسی، قم: انتشارات دانشگاه مفید.

خزاعی، خسرو. (1384). گات‌ها، بروکسل: کانون اروپایی برای آموزش جهان‌بینی زرتشت‏‫. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

دوستخواه، جلیل. (1385). اوستا، دوره دو جلدی، تهران: انتشارات مروارید.

رالف، جین. (1387). تاریخ سیاسی ایران از شاهنشاهی هخامنشی تاکنون، ترجمه غلامرضا علی بابایی، تهران: نشر اختران.

رضایی راد. (1378). مبانی اندیشه سیاسی در خرد مزدایی، تهران: طرح نو.

شیرازی، احمد افشار. (1335). مانی و دین او، تهران: چاپخانه مجلس.

شهبازی، شاپور. (1396). تاریخ ایده ایران، در حمید احمدی (ترجمه و تدوین)، هویت ایرانی، تهران: نشر نی.

عالم، عبدالرحمن و انصافی، مصطفی. (1397). بازشناسی گذار ساختارگرایی به پساساختارگرایی، فصلنامه سیاست دانشگاه تهران، 1 (48)، بهار 1397، ص‌ص. 59-76.

عالم، عبدالرحمن. (1376). تاریخ فلسفه سیاسی غرب (از آغاز تا سده‌های میانه)، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.

عباسیان، احمد. (1385). فلسفه و آیین زرتشت، چاپ اول، تهران: انتشارات ثالث.

عبدالهی، فرشته. (1369). دین زرتشت و نقش آن در جامعه ساسانیان، چاپ اول، تهران: نشر ققنوس.

فوکو، میشل. (1378). مراقبت و تنبیه، ترجمه افشین جهاندیده و نیکو سرخوش، تهران: نشر نی.

فیرحی، داود. (1385). قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام، تهران: نشر نی.

کریستینسن، آرتور. (1314). وضع دولت و ملت و دربار در دوره شاهنشاهی ساسانیان، ترجمه مجتبی مینوی، تهران: چاپخانه مجلس.

گیرشمن، رومن. (1384). ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، چاپ چهارم، تهران: دنیای کتاب.

لاکلائو، ارنستو و موف، شانتال. (1393). هژمونی و استراتژی سوسیالیستی: به سوی سیاست دموکراتیک رادیکال، ترجمه محمد رضایی، تهران: انتشارات ثالث.

لوکونین و. گ. (1350). تمدن ایران باستان: ایران در سده‌های سوم تا پنجم میلادی، ترجمه عنایت‌الله رضا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

نجف‌زاده، رضا. (1392). جایگاه کناتوس در متافیزیک سیاسی اسپینوزا، فصلنامه جستارهای سیاسی معاصر. سال چهارم، شماره اول، ص‌ص 85-110.

نیولی، گراردو. (1396). شکل‌گیری ایده ایران، در حمید احمدی (ترجمه و تدوین)، هویت ایرانی، تهران: نشر نی.

وحیدی، حسین. (1390). شناخت زرتشت، تهران: نشر علم.

ورمازرن، مارتین. (1387). آیین میترا، ترجمه بزرگ نادر زاده، تهران: نشر چشمه.

ولف، مارینا نیکولایونا. (1393). فلسفه یونانی متقدم و ایران باستان، ترجمه سیاوش فراهانی، تهران: انتشارت حکمت.

هوارث، دیوید. (1377). نظریه‌ی گفتمان، ترجمه سید‌علی‌اصغر سلطانی، فصلنامه علوم سیاسی، شماره 2.

ب) منابع انگلیسی

Crockett, Clayton. (2011). Radical political theology: religion and politics after liberalism, Colombia university press.

Foucault, Michel. (1986). The History of Sexuality, The Care of the Self, Vol. 3, Translator: Robert Hurley, Pantheon Books, New York.

Mouffe, Chantal. (2005). On the political, Psychology Press.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.