palette
جایگاه دانشگاه در مناسبات قدرت بررسی موردی: انقلاب فرهنگی در سطح محتوا، ساختار و سوژۀ دانشگاه در ایران

چکیده

از اولین دانشگاه­ های نونهاد تا دانشگاه­ های امروزی، تحولات بسیاری در ایدۀ دانشگاه و نظام آموزشی مدرن رقم خورده است. بر سر این­که آیا اساس دانشگاه با توجه به درآمیختگی آن با فرایند تولید و کسب معرفت (دانش)، مستقل است یا وابسته به قدرت، حتی برساخته است یا برسازندۀ قدرت، هنوز هم مجادلۀ نظری باقی است. سؤال اصلی این­جاست که آیا دانشگاه به منزلۀ یک نهاد مدرن آموزشی، زیست و حیاتی آزادانه دارد یا این­که اساساً ایدۀ دانشگاه تنها زمانی متحقق خواهد شد که در یک نهاد یا تحت سایۀ قدرت مستقر شود؟ دیگر این­که دانشگاه در قامت یک نهاد، چرا و چگونه در خدمت ساختار قدرت قرار می­ گیرد و کارکردهای آن به چه شکلی تحت تأثیر تکنولوژی قدرت قرار می­ گیرد؟ در این نوشتار، به کمک اندیشۀ لویی آلتوسر و از منظر نظریۀ «ایدئولوژی و دم­ودستگاه­های ایدئولوژیک دولت»[1]، تلاش خواهد شد تا برای پرسش­های فوق پاسخ مناسبی بیابیم. در این پژوهش، سعی بر آن است که نشان دهیم نظام آموزشی، خاصه نهاد دانشگاه، تحت تأثیر تکنیک­های قدرت و نهادهای دولت چه تغییراتی پیدا می ­کند و این نوع تغییرات چگونه و در چه سطوحی صورت می­پذیرد. در این راه، از روش­های تحلیل کیفی، شامل تحلیل محتوا و روش روایی کمک گرفتیم (چراکه به نظر می­رسد به جهت ریشه­ یابی علل یک پدیدۀ خاص چون موضوع این پژوهش و به سبب تاریخی بودن موضوع و محدود بودن روابط و اجزای چنین پدیدۀ سیاسی-اجتماعی ­ای، روش­هایی کیفی چون تحلیل محتوا و روش روایی است که ما را در متن و بطنِ به­ جامانده از وقایع، یاری خواهد رساند). به همین ترتیب، برای گردآوری اطلاعات و جمع ­آوری مواد خام این پژوهش، از مشاهدۀ مشارکتی، مطالعۀ اسناد و کتاب­ها و مدارک و مصاحبه ­های عمیق بهره گرفته­ ایم. هدف از این پژوهش، آن است که نشان دهیم دانشگاه چه جایگاهی در زندگی انسان امروز پیدا کرده است و یا به سبب نوع ماهیت و کارکردهایی که امروز ارائه می­ کند، چه فرایندهایی را پشت سر نهاده تا در این عصر چنین ویژگی­های کارکردی را عهده­ دار باشد.


[1] Ideology and Ideological State Apparatuses

واژگان کلیدی
قدرت، دولت، نظام آموزش، دانشگاه، ایدئولوژی ، دم‌ودستگاه‌های ایدئولوژیک دولت، انقلاب فرهنگی، محتوا، ساختار، سوژه.

منابع و مآخذ مقاله

الف) منابع فارسی

اسمارت، بری. (1389). میشل فوکو، ترجمه لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان، تهران: کتاب آمه.

آلتوسر، لویی. (1386). ایدئولوژی و ساز و برگ‌های ایدئولوژیک دولت، ترجمه روزبه صدرآرا، تهران: چشمه.

تاجیک، محمدرضا. (1390). پساسیاست؛ نظریه و روش. تهران: نی.

چلبی، مسعود و معمار، ثریا. (1384). بررسی عرضی-ملی عوامل مؤثر بر توسعۀ علمی، فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، شماره 37و38.

چلبی، مسعود. (1385). جامعه شناسی نظم، تهران: نشرنی.

رفیع‌پور، فرامرز. (1381). موانع رشد علمی ایران و راه‌حل‌های آن، تهران: شرکت سهامی انتشار.

طباطبایی، سید جواد. (1374). ابن خلدون و علوم اجتماعی: وضعیت علوم اجتماعی در تمدن اسلامی، تهران: طرح نو.

فراستخواه، مسعود. (1389). دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسئله‌های ایرانی، تهران: نشر نی.

فراستخواه، مقصود. (1389). دانشگاه ایرانی و مسئلة کیفیت: جستارگشایی برای نظام تضمین کیفیت آموزش عالی ایران براساس بررسی تطبیقی 16 کشور جهان، انتشارات: آگاه.

فراستخواه، مقصود. (1388). سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران، تهران: رسا.

فریره، پائولو. (1358). آموزش ستمدیدگان، ترجمه احمد بیـرشک و سیف‌اله داد، تهران: انتشارات خوارزمی.

فوکو، میشل. (1378). مراقبت و تنبیه، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشر نی.

فوکو، میشل. (1383). اراده به دانستن، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشر نی.

فوکو، میشل. (1389). تولد زیست سیاست (درس‌گفتار‌های کلژدوفرانس 1978-1979)، ترجمه رضا نجف-زاده، تهران: نشر نی.

قانعی راد، محمد امین. (1382). ناهمزمانی دانش، روابط علم و نظام‌های اجتماعی- اقتصادی در ایران، تهران: مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.

قانعی راد، محمدامین. (1385). تعاملات و ارتباطات در جامعۀ علمی، بررسی موردی در رشتۀ علوم اجتماعی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

قائد، محمد. (1378). دربارۀ انقلاب فرهنگی(گفتگو با صادق زیبا کلام؛ رسماً و علناً حلالیت می‌طلبم)، نشریۀ لوح ، ش6، مردادماه، به نشانی: http://mghaed.com/lawh/interviews/int.ziba.htm

قائد، محمد. (1378). دربارۀ انقلاب فرهنگی(گفتگو با عبدالکریم سروش؛ آخرش هم ندانستند که منزلگه مقصود کجاست)، نشریۀ لوح ، ش6، مهرماه، به نشانی: http://www.mghaed.com/lawh/interviews/int.sorush.htm

قائد، محمد. (1378). دربارۀ انقلاب فرهنگی(گفتگو با غلامعباس توسلی؛ چراغي كه فروغي اندك داشت)، نشریۀ لوح ، شماره4، فروردین ماه، به نشانی: http://mghaed.com/lawh/interviews/int.tavasoli.htm

مارکس، کارل. (1377). ایدئولوژی آلمانی، ترجمه تیرداد نیکی، تهران: شرکت پژوهشی پیام پیروز.

هالوب، رناته. (1390). آنتونیو گرامشی؛ فراسوی مارکسیسم و پسامدرنیسم، ترجمۀ محسن حکیمی، تهران: چشمه.

وبر، مارکس. (1384). اقتصاد و جامعه، ترجمه عباس منوچهری و همکاران، تهران: سمت.

ودادهیر، ابوعلی و قاضی طباطبایی، محمود. (1380). سوگیری هنجاری و اخلاقی در پژوهشهای دانشگاهی: مطالعه تطبیقی امور مربوط به دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاههای ایران، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، شماره 180.

یاسپرس، کارل. (1394). ایدۀ دانشگاه، ترجمه مهدی و مهرداد پارسا، تهران: ققنوس.

ب) منابع انگلیسی

Althusser, Louis. (1969). For Marx, trans. B. Brewster, London and New York: Verso, 1969.

Althusser, Louis. (1971). On the Reproduction of Capitalism; Ideology and Ideological State Apparatuses, trans. G.M. Goshgarian, London and New York: Verso, 2014.

Baudry, Jean-Louis. (1974-75). Ideological Effects of the Basic Cinematographic Apparatus, Film Quarterly, Vol. 28, No. 2, Winter, pp. 39-47, University of California Press.

Foucault, Michel. (1980). POWER/KNOWLEDGE; Selected Interviews and Other Writings, 1972-1977, (ed Colin Gordon) Marx-Engels, Reader.ed,R.C.Tucker(Norton&Company,1978)

Newman, John Henry. (1852). The Idea of a University defined and Illustrated, LONGMANS, GREEN, AND CO.

Thomas, Peter. (2009). The Gramscian Moment; Philosohpy, Hegemony and Marxism, Boston: Brill


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.